Een rivierdelta


Alsof al onze geschiedenissen en onze moeders inwisselbaar zijn, zo staat in bijna elke kapel die ik de laatste tijd heb bezocht een Mariabeeldje uit Lourdes. Ook in het kerkje van Varengevilles-sur-Mer, Normandië. Dat staat bovenop een klif, met het koor uitdagend omhoog naar de zee, de deur voor storm en regen beschut aan landzijde.

Vandaag voelt de lucht als lente, ook al is het volop herfst. Maar de zon schijnt, en de mensen lachen terwijl ze struinen tussen de graven rond het kerkje. Georges Bracque ligt hier. Hij is thuis, heeft hier gewoond, en gewerkt. Een man van de kust, van het noorden.

Hij heeft een simpel graf, een bed van grijs graniet met een leeg hoofdeinde. Normaal zit daar een mozaïek in, een vogel die opvliegt. Nu in restauratie. Ik sta er een tijdje naar te kijken.

Naar het strand beneden is het klauteren. Maar het is eb, en het ziet er zo verleidelijk uit. Eens daar moet ik kiezen. Kijk ik naar de zacht rollende zee, of draai ik me om en staar ik naar de kliffen en de kerk er bovenop. Tussen beide in zie ik, onder mijn voeten, een rivierdelta ontstaan. Water zoekt zich een weg terug naar de zee, eerst langs de aangespoelde stenen, dan valt het bijna stil in het zand en verspreidt zich over vele takken. Ik zet mijn voet stevig neer op één van de oevers, en verstoor het moeizaam bereikte evenwicht. Zo simpel is het om in te grijpen in de werkelijkheid, als die maar dichtbij genoeg is.

IMG_1381

Zoals iedereen in Frankrijk is Bracque wel in Parijs gepasseerd, om het vak te leren, en een netwerk te bouwen. Een tentoonstelling van Cézanne, in 1907, opent de ogen van de jonge kunstenaars, en bevrijdt hen van de dictatuur van het lineaire perspectief. Samen met Pablo Picasso ontwikkelt hij dan het kubisme.

Dat gaat over kijken, niet over schilderen. We hebben allemaal een fotoshop in ons hoofd, die corrigeert en aanvult wat we zien. Want wat we niet kennen, kunnen we niet voor waar aannemen. Onze geest volgt braaf de stippellijntjes van ons verleden, en van wat ons ooit verteld is als waar te zien.

De vraag was, wat gebeurt er als je er in slaagt om die mechaniek af te zetten. En echt begint te kijken. Onbevooroordeeld. En hoe geef je dat dan weer op doek, zo waarachtig mogelijk. In het ruwe materiaal, zo veronderstellen ze, zitten pareltjes verborgen. Inzichten waarvan we anders bijna onmiddellijk de blik afwenden.

Wanneer ze het proberen te vertalen naar het doek, komen ze uit op een gelaagde werkelijkheid. Op dat eerste moment is de waarneming nog niet eenduidig, is het een wereld van mogelijkheden. Het kubisme dat hieruit voortvloeit is voor hen het ultieme realisme, niemand voor hen heeft de werkelijkheid ooit dichter op de hielen gezeten.

Hun zoektocht is niet zonder gevaar. Ja, het zou kunnen dat er een openbaring ligt te wachten op wie goed kijkt. Goed luistert. De blik naar binnen richt. Maar net zo goed is dat ruwe materiaal zonder ingreep echt betekenisloos. En wat is de werkelijkheid? Wat gebeurde er in de geest en hersenen van Bernadette Soubirous, dat haar Mariabeeld zo al die kappelletjes laat domineren?

Ik kijk een laatste keer naar de kerk, en zet koers naar het dorp verderop. Een hond rent over het strand, en maakt mijn ingreep op de rivierdelta ongedaan. Sic transit gloria mundi. Het maakt niet uit. De vloed brengt straks weer nieuwe stenen, nieuw zand, nieuw water.

De eerste wereldoorlog zorgt voor een brutale andere werkelijkheid. Bracque loopt een zware hoofdwonde op, en keert na zijn revalidatie terug naar het noorden. En terwijl vele andere kunstenaars zich terug trekken in hun geest en de abstractie ontdekken, blijft hij kijken. Naar de eeuwigheid van de kust, het nooit aflatende grijs van de zee. Naar de langzame evolutie van kerk en kerkhof, waarvan hij weet ooit deel uit te zullen maken. En hij blijft schilderen.

Straks, wanneer het vloed zal zijn, kan ik niet terug over het strand. Dan wordt de weg tussen twee punten, bovenop de klif, bochtig en moeilijk, in plaats van breed en recht. Maar toch ga ik naar het dorp, wil ik er zitten op een terras, tussen de mensen, hun honden en hun kinderen.

Ik doe er mijn schoenen en sokken uit. De werkelijkheid, welke ze straks ook mag blijken te zijn, is beter te dragen met droge voeten.

Advertenties

4 gedachtes over “Een rivierdelta

  1. Ben er nog nooit geweest. Ieder jaar denk ik: dit jaar gaat het gebeuren! Maar het jaar loopt alweer op z’n eind en je voelt het al…. weer niet gelukt! *zucht* Volgend jaar…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s