Sócrates


Nooit zullen we met zekerheid weten hoe de wereldbeker voetbal 2014 zal aflopen. Dat kan een bevreemdende vaststelling zijn voor de televisiekijkende mensheid, maar zo is het. Dokter Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira had het scenario wel al in zijn hoofd. In de finale verslaat Argentinië Brazilië met twee doelpunten van Messi tegen nul voor Neymar. Op papier stond het nog niet, daarvoor overleed hij te vroeg, op 4 december 2011, pas 57.

Vandaag kennen we voetballers voornamelijk als leeglopers of zakenlui, en we verklaren ze al heilig wanneer ze wat van hun geld aan filantropie besteden in plaats van het te verkwanselen aan WAG’s en auto’s. Sócrates, zo weet elke rechtgeaarde voetbalfan, die was anders.

foto  Ria Aerts
foto © Ria Aerts

Een lange slungel met een wilde baard, spelverdeler in het voetbal en in het echte leven. In de jaren ’80 is Brazilië nog een militaire dictatuur, en dat zint de dokter/voetballer niet. Bij de Corinthians, zijn club in Sao Paolo, voert hij bij wijze van burgerlijke ongehoorzaamheid eigenhandig de basisdemocratie in. De spelers en het voltallige personeel beslissen er bij handopsteking over alles, van de opstelling van de ploeg tot het menu van de lunch. Ze zetten het woord democratie op hun shirts, en roepen op om bij de eerste min of meer vrije verkiezingen zeker te gaan stemmen.

Sócrates heeft, zo gelooft hij zelf, eerst en vooral een roeping als politicus. Al ziet hij ook voetbal als een plaats om mensen te ontmoeten, en niet als een gewelddadige confrontatie tussen twee vijandige teams. En daarmee wordt het een dialoog, een echt spel tussen vrije geesten en lichamen. Zo speelt hij ook, met oog voor de schoonheid van de pass, de luchtigheid van de balbehandeling. Winnen is hoogstens een gevolg, nooit het doel. Machtspolitiek is hem dan ook vreemd, dat past hem niet.

Van de ernst en de discipline die het moderne voetbal teisteren – voetbal is oorlog, weet u nog –  begrijpt hij niets. Wat is er mis met het combineren van het spel met zijn drie grote hobby’s? Sigaretten, drank en vrouwen dragen toch net zo goed bij tot de kwaliteit van het leven als het spel en het politieke debat? Meer nog, ze zijn onontbeerlijk om echt goed te kunnen voetballen.

Zijn trainer bij Fiorentina is het niet met hem eens. Die gelooft in hard werken, de buigzaamheid en maakbaarheid van wie we zijn, en de onbuigzaamheid van discipline. Succes komt tot ons omdat we dat hebben gewild, vrij en onafhankelijk, en we bergen hebben verzet. Onze impulsen en ons plezier zetten we ervoor opzij. Waar een wil is, is namelijk ook een weg.

Daar zit een paradox in, die Nietzsche als eerste heeft uitgetekend. Het geloof in de vrije wil, in de beschikking over onszelf, is vals. God, de genen, of het ouderlijk nest bepalen wat het woord bereiken voor ons betekent. En anders de liefde als natuurkracht, of het systeem in het algemeen, desnoods, maar zelf doen we dat niet. En dat grote streven zorgt er net voor dat we niet langer doen wat we écht willen, maar opofferingen maken, ons conformeren.

Het grote willen is makkelijk uit te buiten, zeker wanneer we de bron van de regeltjes waaraan we ons conformeren buiten het bereik van de eigen, persoonlijke rede plaatsen. In Nietzsche’s tijd had God daar nog een monopolie op, wat Hem trouwens Zijn Kop heeft gekost. De militaire junta, en trainers-met-regeltjes hielden Sócrates gevangen, en die andere Socrates worstelde met het populisme in de prille Atheense democratie.

Het ultieme gezagsargument buiten het bereik van het debat zetten, maakt ons in naam van de vrije wil tot slaven, en we beseffen het niet eens. De échte mens, de vrije mens, die staat daar boven. Die gebruikt de kracht van de rede. Dat is de oproep van Nietzsche. En de politieke boodschap van Sócrates. Het is pas met de rede dat het spel mooi en boeiend wordt.

Roken op de spelersbus. Het mocht niet bij Fiorentina, het was een ongecontroleerde drift, sociaal onaanvaardbaar. Gezagsargument of rede, dat verbod? Sócrates, de voetballer, aanvaardt het wanneer een dokter tegen hem zegt dat hij het bier echt moet laten – en schakelt over op wijn. Socrates, de filosoof, krijgt de kans om de gifbeker aan zich voorbij te laten gaan, maar hij legt die achteloos naast zich neer. Ze gaan hun eigen gang, onverstoorbaar. Ook de zelfgekozen dood maakt deel uit van het spel.

De kans is klein dat de Rode Duivels en Marc Wilmots geplaagd worden door de vragen die Sócrates zich stelde. Voor hen is winnen wel het doel, en dat gaat hen op basis van discipline en pure vrije wilskracht misschien nog lukken ook. Tot de finale toe. Sócrates is het nooit gelukt.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s